Anasayfa > Güncel Yazılar > Kemal H. Karpat’ın Ardından

Kemal H. Karpat’ın Ardından

Kaan Durukan

21 Nisan 2019

Yaklaşık bir ay kadar önce, Türkiye’nin en önemli sosyal bilimcilerinden biri olan Kemal Karpat hayata veda etti. İlerleyen günlerde, vaktiyle bir diğer hocam Halil İnalcık’ın ölümünün ardından yayımladığım yazıya benzer bir yazıyı Kemal Hoca için de kaleme almayı umuyorum, ancak şimdilik kendisinin yazdıklarını bütünlüğü içinde değerlendirmeyi amaçlayan eski tarihli bu çalışmamı (bazı ufak-tefek değişikliklerle) bir kez daha gündeme getirmeyi arzu ettim. Orijinali İngilizce olarak benim editörlüğünü üstlendiğim armağan kitapta (Hoca, ‘Allame, Puits de Science: Esssays in Honor of Kemal H. Karpat, 2010), Türkçesi ise o yapıtın çevirisinde (Kemal Karpat’a Armağan. Karpat, Koca Bir Çınar, 2014) basıldı.

Akademik camiaya Festschrift formatında sunulan derleme bir kitapta, okuyucu açısından, saygın bilim adamının yazdıklarına adanmış bir bölüm beklemek oldukça mantıklıdır. Genellikle, bu beklenti bilim adamının ağırlıklı olarak kitaplarından ve makalelerinden oluşan akademik başarılarıyla alakalı uzun bir listeyle giderilir. Bu kitapta, farklı bir yaklaşım getirmeye karar verdik. Bu seçimin bir nedeni, yarım yüzyılı aşkın bir kariyere sahip, üretken bir bilim insanı olan Profesör Karpat’ın bile kendi yayınlarıyla ilgili tam bir liste veremeyecek olmasıdır. Bu nedenle, bibliyografinin farklı yerlerinde bazı yayınların gözden kaçması tehlikesi vardı. Diğer yandan, başka -hatta muhtemelen daha önemli- bir sakınca söz konusuydu: Bilhassa benim inancıma göre iyi-kötü tamamlanmış böyle bir bibliyografi, okuyucu kitlesinin bu katkıların içeriğini kapsamlı ve doğru bir şekilde anlamasına kesinlikle yardımcı olmayacak basit ve oldukça yavan bir başlıklar kataloğu olacaktı (Eleştirel bir zihin, derleyicinin bile bu içeriğin tamamen farkında olmadığını düşünebilir). Sonuç olarak, Karpat’ın entelektüel yolculuğunun önemli duraklarını ve anlarını, bilim adamı kimliğinin yıllar boyunca gelişimini ve en son olarak Kemal Karpat’ın tüm yaşamının ürünü olan opus’unun farklı unsurları arasındaki bağlantıları vurgulayabilme umuduyla kısa bir makale yazma sorumluluğunu üstlendim.    

Bu küçük makalenin kalbi, Kemal Karpat’ın kitapları olacaktır (kitaplar, beşeri ve sosyal bilimlerde kariyer sahibi olan bir bilim adamının üretiminin en değerli ve en olgun ifadeleridir). Ancak, bazen, yazarın ilk kitabında olduğu gibi, halihazırda basılmış bir ciltten (veya konuyla ilgili araştırmadan) türemiş, bazen de gelecekteki bir projenin, hazırlanan bir kitabın ya da Karpat’ın yayınlarında yıllardır bir leitmotif olarak defalarca gündeme gelen önemli bir temanın izini süren yapıtaşlarının altyapısını hazırlamış birkaç önemli makalesine de göndermede bulunacağım. Hiç şüphesiz, makalelerin seçimi (veya bazen kitap bölümleri, konferans tebliğleri) zorlu bir süreçti; ancak Karpat’ın uzun yıllardır öğrencisi ve bazı projelerindeki yardımcısı olarak, aşağıdaki çalışmaların en önemli eserleri olduğuna inanıyorum. 

Turkey’s Politics: The Transition to a Multiparty System adlı kitabının yayımlanmasıyla Kemal Karpat, İngilizce konuşan akademik dünyanın önüne ses getiren bir şekilde ilk çıkışını yaptı. 1959’da Princeton University Press tarafından basılan kitap, Karpat’ın 1957’de New York Üniversitesi’ne sunduğu tezinin -çoğu akademisyenin ilk kitabı için geçerli olduğu üzere- genişletilmiş bir versiyonuydu. Bernard Lewis, Şerif Mardin ve Niyazi Berkes’in klasik çalışmalarının (aynı dönemin ürünleri, bugün Osmanlı-Türk çalışmalarının mihenk taşları)[1] yanında, Turkey’s Politics, Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin 20. yüzyılın ilk birkaç on yılında Lockevari bir tabula rasa yaklaşımıyla hüküm sürmeye başladığı fikrini reddederken Türkiye Cumhuriyeti’nin, aslında Osmanlı ancien régime’inin mirasını ortadan kaldırmayı planlayan politik bir komplonun yansıması olmaktan ziyade sosyal, ekonomik, politik ve kültürel temellerinin geç Osmanlı döneminin tarihsel deneyimleriyle yakından bağlantılı olduğunu savunur. (İlginç bir şekilde, Karpat’ın akademik hayatı boyunca sürekli olarak öne sürülen bu görüş, en son 2001’de Politicization of Islam adlı kitabının yayımlanmasıyla yeniden değerlendirilmişti: bir bakıma, çember, yaklaşık kırk yıl sonunda tamamlandı). 

Daha sonraki nesilden alanın önemli temsilcilerinden biri olan Erik Jan Zürcher, Turkey, A Modern History adlı kitabında, Karpat’ın kitabının, Cumhuriyet dönemiyle ilgili olarak bir Batı dilinde bir Türk araştırmacı tarafından yazılmış ilk ciddi tarihî çalışma olduğunu da belirtmişti. Bu bakımdan, Karpat’ın yaklaşımının aynı zamanda, tarihin “geçmişin bilimi” olarak sınırlı bir şekilde anlaşılmasına bir tepki olduğu da ileri sürülebilir. Maalesef 21. yüzyılın başında bile hâlâ oldukça güçlü olan bu tartışmalı bakış açısına göre, modern Türkiye, tarihî incelemenin konusu olmamalı ve aynı sebeple “tarih” 1930’ların ötesine geçmemelidir. Son olarak, Turkey’s Politics, Karpat’ın ilk yazılarının karakterini belirledi ve yayınları için güçlü bir temel teşkil etti. Genç bir akademisyen olarak, esasen Türkiye politikası üzerine çalışan bir uzmandı; ancak birazdan göreceğimiz gibi toplumsal, ekonomik ve kültürel yapıyı da göz önünde bulunduruyordu.[2]     

Turkey’s Politics’i boyutu küçük sayılabilecek, ama dikkate değer bakış açısıyla içerik olarak zengin, ince bir kitap izledi: Çağdaş Türk Edebiyatı’nda Sosyal Konular. İlk olarak 1962’de yayımlanan ve daha sonra ikinci baskı olarak 1971’de yeniden basılan bu kitap, o yıllarda hızlanan toplumsal değişimin doğasını edebiyat aracılığıyla anlamaya çalışan sıradışı ve öncü bir teşebbüstü.[3] Daha sonraki nesillerde derinden hayal kırıklığına neden olacak biçimde, bu alışılmadık yolun arkadan gelen kişilerin çoğu tarafından pek tutulmadığını ve Karpat’ın teşebbüsünün başarılı ancak sıradışı kaldığını söylemek üzücüdür.[4] Bu anlamda, tarih, sosyoloji veya siyasal bilgiler araştırmacıları ile karşılaştırıldığında edebiyat öğrencilerinin daha üretken olması nedeniyle onlara kısmen itibar edilebilir.[5] İlginç bir dipnot: göreceli olarak kısa olan, aslında İngilizce yazılmış ve 1960’da The Middle East Journal’da iki bölümlük bir makale olarak yayımlanan bu metin, efsanevi Türk yayıncısı, Varlık Yayınevi’nin ve son derece prestijli bir edebiyat dergisi olan Varlık’ın kurucusu Yaşar Nabi Nayır’ın teklifiyle Türkçeye çevrildi. Bu satırların yazarının bildiği kadarıyla, çeviri, ülke çapında tanınmış bir edebî kişilik ve özellikle ünlü bir şair olan Ülkü Tamer tarafından üstlenilmişti.      

Karpat’ın Inquiry into the Social Foundations of Nationalism in the Ottoman State (1973) adlı bir sonraki kitabı, 1972’de Princeton Üniversitesi’nde, Woodrow Wilson Center for International Studies’te konuk araştırmacı olarak bulunmasının meyvesiydi. Bir şekilde daha az bilinen bu kitap, milliyetçilik çalışmalarının “altın çağı” olan 1980’lerden ve bir dereceye kadar 1990’lardan[6] önce Osmanlı topraklarında milliyetçiliğin gelişimini ele alır ve haklı olarak Batı yarımkürenin gerçeklerini yansıtan modellerin ve teorilerin (bu noktada Karpat, tabii ki ancak Hans Kohn, Karl Deutsch veya Elie Kedourie gibi bilim adamlarına atıfta bulunur) Osmanlı coğrafyasındaki gelişmeleri anlamak için tam anlamıyla yeterli olamayabileceğini belirtir. Karpat ayrıca, tarihî olarak Batı Anadolu ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nun merkezini teşkil eden, ancak toplumsal hafızada Türk tarihinin korkunç bir sayfası olan Balkan Savaşları’nın anısının neden olduğu “tarihsel amnezi” yüzünden modern Türkiye’de pek hatırlanmayan/hatırlanmak istenmeyen Balkanlar’ın üzerinde durdu.[7] Kökleri Balkanlar’da, daha net söylemek gerekirse Romanya’da olan Karpat’ın kişisel artalanı düşünüldüğünde, akademik ilgisinin bu boyutu hiç de şaşırtıcı olmayacaktır.[8] Şunu da belirtmek gerekir: Bu çalışma, 1960’ların sonunda yayımlanan makalelerinde zaten görülen bir eğilimi, Karpat’ın ilgi alanlarında Cumhuriyet döneminden geç Osmanlı dönemine kronolojik bir geçişi gösterir.[9] Bu noktadan itibaren, araştırmacının Osmanlı çalışmalarına duyduğu ilgi dikkat çekici bir şekilde artmakla birlikte, modern Türkiye tarihi hakkındaki yazıları kesintisiz devam etti.[10]  

1976’da, kendisinin demografi, göç ve özellikle kırsal hayattan şehir hayatına geçişe duyduğu canlı ilgiyi gösteren bir diğer önemli çalışması, Cambridge University Press tarafından yayımlandı. The Gecekondu: Rural Migration and Urbanization, esasen Türkiye’deki özellikle 1950’lerden sonra ivme kazanan demografik hareketleri ele alıyordu;[11] ancak, aynı zamanda, değerli teorik yaklaşımların ve gerekli durumlarda Osmanlı geçmişine referanslarla çok titiz bir saha çalışmasının bulgularının dengeli bir birleşimiydi.[12] 1960’ların sonunda gerçekleşen veri toplama sürecinde, Karpat’ın denetimi altında etkin biçimde çalışan bir grup üniversite öğrencisi bulunuyordu. Bu öğrenciler arasında önde gelenlerden biri, günümüzde Brown University’de (2019 itibarıyla Şehir Üniversitesi’nde) Modern Ortadoğu Tarihi Profesörü olarak çalışan Engin Deniz Akarlı isimli bir gençti.

The Gecekondu, birçok bakımdan dikkat çekici bir çalışmaydı. Öncelikle, Türk sosyoekonomik yaşamının yeni yeni ortaya çıkan bir yönüne odaklanan en erken metinlerden biriydi. İkinci olarak, geç Osmanlı dönemindeki öncüllerine kadar uzanarak olguyu kendi tarihî bağlamında tanımlamaya çalışan bilinçli bir girişimdi. Üçüncüsü, girişten sonraki ilk bölüm karşılaştırmalı ve inter-disipliner çalışmaların mükemmel bir örneğiydi. Karpat, Latin Amerika’daki favela’ların, Kuzey Afrika’daki bidonville’lerin ve Türkiye’deki gecekonduların (ya da Asya, Afrika ve Güney Amerika’da farklı isimli benzer barınma biçimlerinin, yaşam şekillerinin) esasen 2. Dünya Savaşı’ndan sonra çok daha görünür olan sosyal gerçeklerin değişik çehreleri olduğunun farkındaydı. Bu sebeple, bu bölümde sosyoloji, antropoloji, siyaset bilimi veya kent çalışmaları gibi çeşitli disiplinlerden alıntılar yaparak tüm bu coğrafyalarla ilgili literatürün kapsamlı bir incelemesini sundu. İronik biçimde (ve bu ihmal, ciddi bir tartışma gerektirir), Karpat’ın diğer çalışmalarının çoğunda olduğu gibi, Türkiye’de o yıllardan bu yana oldukça popüler bir konuyu tartışan bu önemli kitabın Türkçeye çevrilmesi neredeyse otuz yıl aldı.[13]    

1980’lerin ortasında, Kemal Karpat, önceki kitaplarıyla aslında pek mukayese edilemez bir kitap daha yayımladı. Diğer kaynakların yanı sıra ağırlıklı olarak Osmanlı arşivi belgelerine dayanan ve Osmanlı toplumsal yapısının terkibi üzerine titiz bir akademik çaba olan Ottoman Population, 1830-1914: Demographic and Social Characteristics adlı kitabı, istatiksel verilerin bir derlemesiydi.[14] Karpat’ın ifade ettiği gibi, yazarın asıl planı, ikinci bir cilt yazmak ve Ottoman Population’da belgelenen araştırmanın bulgularını genel olarak yorumlamaktı. Ancak çeşitli nedenlerden dolayı bu proje gerçekleştirilemedi ve ilk cilde yoldaşlığı uzun süre beklenen ikinci cilt yayımlanamadı.

Yeni binyılın başlangıcıyla, Kemal Karpat, aslında yirmi ya da belki otuz yıldır aklındaki bir proje olan, dev boyutlu ve içerikli bir kitap yayımladı: The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State (2001).[15] Kitabın ana teması, 19. yüzyılın ikinci yarısında ve 20. yüzyılda politik İslâm’ın küresel ölçekteki gelişimiydi. Yazarın ilgi odağı II. Abdülhamid dönemi olmasına rağmen,[16] kitabın kapsamı geleneksel Osmanlı çalışmaları çerçevesinin ötesine geçer. Karpat, Osmanlı topraklarına komşu olan bölgeleri -yani Kafkasya[17] ve Orta Asya[18]- ihmal etmeden Anadolu, Ortadoğu ve Balkanlar’dan[19] oluşan Osmanlı coğrafyasına özel önem vererek bu olguyu kendi küresel bağlamında tartışmıştır. 

En yakın tarihli yayınları olarak, Karpat’ın entelektüel yolculuğunu özetleyen ve makalelerinden oluşan iki anıtsal ciltten kesinlikle bahsedilmelidir. İlk cilt, Osmanlı çalışmaları üzerine yazdığı makalelerden (856 sayfa), ikincisi ise modern Türkiye hakkında kaleme aldığı makalelerinden (747 sayfa) oluşur.[20] Şu anda satırlarını okuduğunuz yazarın bu ciltlerin hazırlanmasındaki mütevazı rolü, onun Kemal Karpat’ın œuvre’ünü hakkıyla, tam manasıyla anlamasına oldukça yardımcı olmuş ve esasen uzun vadede, bu bibliyografik makalenin yazılması sürecinde kendisine sağlam bir temel sağlamıştır.

Karpat’ın akademik kariyeri düşünüldüğünde, meslekî toplantılar düzenleme ve daha sonra bu konferansların ya da sempozyumların hasadını derleme ciltler halinde yayımlama ehliyetini vurgulamak gerekir. Ancak Karpat, ne yalnızca bir ev sahibi ne de editördü; genellikle, tartışmanın ana eksenlerini belirleyen ve özellikle bir açılış bölümü mahiyetine bürünen bir “giriş” yazardı ve buna çoğunlukla birkaç makale eklerdi (birlikte çalıştığı meslektaşları Karpat’ı “4 ila 5 sayfalık girişler” ile tanır: süreçte bu ilk niyet yirmi beş ila otuz sayfaya -şayet daha fazlası değilse- bağlanırdı).      

Karpat’ın akademik üretiminin bir başka kanalı International Journal of Turkish Studies idi. Bu bilimsel dergi, Karpat tarafından 1980’de kuruldu ve 1990’lardaki kesintiye rağmen günümüze kadar varlığını sürdürdü. Aşağıdaki satırlarda örneklendirileceği üzere, IJTS’nin bazı sayıları ara sıra kitap formatında ayrıca yeniden basılırdı.

Yukarıdaki paragrafta belirtilen yaklaşımın ilk örneği, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis idi. 1973’te yayımlanan bu kitap, özellikle çağdaş Türkiye üzerinde duruyordu. Bu kitabın çekirdeği, 1960’ların ortalarında, Karpat’ın henüz New York Üniversitesi’nde öğretim üyesiyken 1965’te düzenlediği “Democracy and Political Change in Turkey” adlı konferanstı. 

Her zaman olduğu gibi, bu toplantıda bulunan katılımcıların çoğu akademisyenlerdi; ancak daha sonraki yıllarda rakibi Süleyman Demirel ile Türk politikasının baş aktörlerinden biri olan ve bu konferansta bir bildiri sunan genç Bülent Ecevit’in varlığını fark etmek ilginçtir. O günlerde, Ecevit Kurtuluş Savaşı’nın efsanevi kahramanı ve Kemal Atatürk’ün yakın arkadaşı İsmet İnönü’nün himayesinde, kabinede Çalışma Bakanı’ydı. Kısa süre sonra, bu iki kişi, Cumhuriyet Halk Partisi’nin liderliği için değişen dünya koşulları ve kısmen kuşak çatışmasının tetiklediği ateşli bir mücadeleye girişeceklerdi.

1974’te, Ottoman State and its Place in World History adlı kitabı yayımlandı.[21] Başlığın açıkça ifade ettiği gibi, bu kitabın temel amacı Osmanlı devletinin dünya tarihindeki rolünü araştırmaktı. Bu kitabın altyapısını teşkil eden konferansın katılımcıları arasında, dünya tarihçileri William McNeill ve Arnold Toynbee dikkati çeker. 

Konferansın açılış konuşmasında ve sonrasında kitabın ilk sayfalarında Kemal Karpat haklı olarak, birtakım nedenlerden dolayı “Osmanlı tarihi, tarih çalışmalarının üvey evladıdır,” der. Girişim, bu cehaleti ya da belki kasıtlı ihmali ortadan kaldırma umudu taşıyan öncü bir adımdı. Zaman içinde, sahanın öğrencileri, bu bakımdan bazı değişikliklere şüphesiz şahit oldular; ancak olumlu gelişmelerin varlığına rağmen, Ottoman State and its Place in World History’nin yayımlanmasından neredeyse otuz yıl sonra, bir diğer önde gelen uzman genel resmin çok değişmediğini yazdı.[22]

Ottoman State and its Place in World History’nin yayımlanmasından sonra, Karpat’ın akademik ilgi alanlarının bir başka aşamasını yansıtan, birbiriyle bağlantılı iki derleme cilt basıldı. 1975’te, Türk-Amerikan ittifakı, Türk-Sovyet ilişkileri, Kıbrıs meselesi gibi 2. Dünya Savaşı’ndan sonra Türk dış politikasının temel konularına panoramik bir bakış sunan ve birçok üniversite ile araştırma merkezinin kütüphane raflarında yerini alan Turkey’s Foreign Policy in Transition, 1950-1974 yayımlandı. Akabinde, önceki çalışmanın bir güncellemesi olan ve Soğuk Savaş’ın ardından küresel çıkarımlarla, uluslararası arenada gözlemlenen son gelişmeleri ele alan Turkish Foreign Policy: Recent Developments 1996’da yayımlandı.[23]  

The Turks of Bulgaria: The History, Culture and Political Fate of a Minority (1990), geçmişte ve 1980’lerde etnik-dinî azınlık olarak Bulgaristan Türklerinin durumunu ele alıyordu.[24] Geç Osmanlı dönemi ve Cumhuriyet Türkiye’si arasındaki süreklilikleri ve kopuşları açıklamaya çalışan Ottoman Past and Today’s Turkey (2000), bugüne dek bu kategorideki son başlıktı.[25]

Karpat’ın kitapları arasında farklı tür bir çalışma tek başına durur. İlk kez 1968’de yayımlanan Political and Social Thought in the Middle East, bölgenin entelektüel iklimini yansıtan Ortadoğu’nun önemli metinlerinin çevirilerinden oluşur. Bu çeviriler, Anglo-Sakson dünyasının okuruna alıntıları anlamlı bir bağlama yerleştirmelerine yardımcı olmak amacıyla kısa girişlerle sunulmuştur. 1982’de, oldukça genişletilmiş ikinci bir versiyonu, o dönemde Kemal Karpat ile birlikle çalışan birkaç lisansüstü öğrencisinin yardımıyla İran ve İsrail hakkında maddeler de eklenerek yayımlandı.           



[1] B. Lewis, The Emergence of Modern Turkey (Oxford: Oxford University Press, 1961); Ş. Mardin, The Genesis of the Young Ottoman Thought (Princeton: Princeton University Press, 1962); aynı yazar, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri, 1895-1908 (Ankara: İş Bankası, 1964) ve N. Berkes, The Development of Secularism in Turkey (Montreal: McGill University Press, 1964). 1960’ların bu çalışmalarının, Türkiye’yi ve Japonya’yı bir şekilde etkileyen ve bu açıdan bir vaka incelemesi olarak çok popüler olan modernleşme paradigmasının altın çağında yazıldığı unutulmamalıdır. Bu eğilimin tipik bir örneği, Kemal Karpat’ın da katılımcı olarak yer aldığı şu kitaptı: Robert Ward ve Dankwart Rustow (der.),  Political Modernization in Japan and Turkey (Princeton: Princeton University Press, 1964).

[2] Bu ilk yıllara ait önemli başlıklar şunlardır: “The Turkish Elections of 1957”, Western Political Quarterly 16:2 (1961); “Recent Political Developments in Turkey and their Social Background”, International Affairs 38:3 (1962); “The Turkish Left”, Journal of Contemporary History 1:2 (1966); “Socialism and the Labor Party of Turkey”, Middle East Journal (1967); “Political Developments in Turkey, 1950-1970”, Middle Eastern Studies 8:3 (1972). 1950’lerde Demokrat Parti dönemi boyunca Cumhuriyet’in asker-bürokrat seçkinleri tarafından yaşanan ve en sonunda 1960 darbesine neden olan maddi zorluklara değindiği “The Military and Politics in Turkey, 1960-64. A Socio-Cultural Analysis of a Revolution”, American Historical Review 75:6 (1970) özel ilgiyi hak eder. Yukarıda bahsi geçen makalenin ve sonraki makalelerin pek çoğu, Kemal Karpat’ın Selected Articles and Essays adlı kitabında (Brill tarafından 2002’de ve 2004’te iki cilt olarak basılmıştır) yeniden yayımlandı. İlk cilt Osmanlı çalışmalarına, ikinci cilt ise Türkiye tarihine odaklanır.   

[3] Paragrafın geri kalanında açıklanacağı gibi, kitap İngilizce orijinalinden Türkçeye çevrilmişti. Ancak, bir başka öncü için bkz. “Contemporary Turkish Literature”, Literary Review 4:2 (1960).

[4] En azından alan öğrencilerinin şansına, Karpat’ın çalışmalarını sonlandırmaması bir tesellidir. İlk bakışta çağdaş politikayla ilgili bir çalışma gibi görünen ve yukarıda bahsedilen “The Turkish Left”, aynı zamanda ideolojik tartışmalarda Türk entelektüellerinin -çoğunluğu edebî çevrelerden olmak üzere- rolünü ele alıyordu. 1972’de ve daha sonra 1989’da, Ömer Seyfettin’le ilgili iki makale (gerçi bazı çarpıcı tekrarlarla) kaleme aldı: “Ömer Seyfeddin and the Transformation of Turkish Thought”, Revue d’Etudes Sud-Est Européennes 10:4 (1972) ve “Social Environment and Literature. The Reflection of the Young Turk Era (1908-1918) in the Literary Work of Ömer Seyfeddin (1884-1920)”, The Islamic World.  From Classical to Modern Times içinde, C. E. Bosworth, Ch. Issawi, R. Savory, A. L. Udovitch (der.)  (Princeton: Darwin Press, 1994). Karpat aynı zamanda, Türk dilinin tarihin akışı içindeki yolculuğu hakkında da ciddi biçimde düşünüyordu: “A Language in Search of a Nation. Turkish in the Nation-State”, The Emergence of National Languages içinde, Aldo Scarglione (der.) (Ravenna: Longo Editore, 1984). Bu son makalenin kronolojik kapsamını anlamak için, makalenin ilk sayfalarında doğal olarak 8. yüzyıla ait, Türkçenin/Türk dilinin yazılı ilk örneği olan Orhon yazıtlarına gönderme yaparken, sonlarına doğru ise Bülent Ecevit’in 1970’lerdeki “saf” Türkçe saplantısına referans verdiğini söylemek yeterli olacaktır.    

[5] Bu kategoride, rahmetli Berna Moran’ın ve 3 ciltlik Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış adlı eserinin önemi kesinlikle belirtilmelidir. Ahmet Oktay’ın Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı, Fethi Naci’nin Yüz Soruda Türkiye’de Roman ve Toplumsal Değişme ile Mehmet Kaplan’ın Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar adlı eserleri kayda değerdir. Ayrıca örneğin Jale Parla, hocası Moran’ın ayak izlerini takip eder: Efendilik, Şarkiyatçılık, Kölelik (İstanbul: İletişim, 1985) ve Babalar ve Oğullar: Tanzimat Romanının Epistemolojik Temelleri (İstanbul: İletişim, 1990). 

[6] Bilhassa, “primordialist/perennialist” yaklaşım ile karşıtı “modernist/enstrümantalist/konstrüktivist” anlayışı tanımlayan Benedict Anderson, John A. Armstrong, Ernest Gellner, Miroslav Hroch, Anthony D. Smith, Eric J. Hobsbawm ve Partha Chaterjee gibi kişilerin çalışmalarına atıfta bulunuyorum.

[7] Örneğin “The Transformation of the Ottoman State, 1789-1908”, International Journal of Middle East Studies 3:3 (1972); “The Social and Political Foundations of Nationalism in South East Europe after 1878: A Reinterpretation”, Der Berliner Kongress von 1878 içinde, Ralph Melville ve Hans-Jürgen Schröder (der.)  (Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1982); “Millets and Nationality: The Roots of the Incongruity of Nation and State in the Post-Ottoman Era”, Christians and Jews in the Ottoman Empire, Benjamin Braude ve Bernard Lewis (der.)  (New York: Holmes & Meier, 1982).

[8] Ayrıca bkz. “Ottoman Relations with the Balkan Nations after 1863”, Balkanistica 1 (1974); “Romanian Independence and the Ottoman State”, Southeastern Europe 5:1 (1978); “The Balkan National States and Nationalism: Image and Reality”, Islamic Studies 36:2-3 (1997).

[9] Bu bakımdan önemli bir makale: “The Land Regime, Social Structure, and Modernization in the Ottoman Empire”, Beginnings of Modernization in the Middle East: The Nineteenth Century içinde,. William R. Polk ve Richard L. Chambers (der.) (Chicago: University of Chicago Press, 1968). Aslına bakılırsa bu makale, 2002’de yayımlanan (neredeyse otuz beş yıl sonra) Osmanlı Modernleşmesi: Toplum, Kurumsal Değişim ve Nüfus gibi birkaç yayına temel teşkil etmiştir. Ayrıca bkz. “The Ottoman Parliament of 1877 and its Social Significance”, Proceedings of the First International Conference of South East European Studies (Sofya, 1969). Osmanlı İmparatorluğu’ndan Cumhuriyet Türkiye’sine geçişin önemini vurgulayan bu doğrultudaki bir diğer önemli çalışma, ilk olarak Fransızca yayımlandığı için pek bilinmez: “Réflexions sur l’arrière-plan social de la révolution turque de 1960”, Orient 37 (1967) (bu çalışma, Kaan Durukan’ın çevirisiyle Selected Articles and Essays adlı kitapta yer alıyor).   

[10] Mesela bkz. “Turkish Democracy at Impasse: Ideology, Party Politics and the Third Military Intervention”, International Journal of Turkish Studies 2:1 (1981); “Military Interventions: Army-Civilian Relations in Turkey Before and After 1980”, State, Democracy and the Military: Turkey in the 1980s içinde, Metin Heper ve Ahmet Evin (der.) (Berlin: Walter de Gruyter, 1988).

[11] Açıkçası, Karpat uzun yıllar boyunca bu kitabın hazırlığını zihninde yapmıştı: bkz. “The People’s Houses in Turkey: Establishment and Growth”, Middle East Journal (Kış-Yaz 1963); “The Impact of the People’s Houses on the Development of Communication in Turkey, 1931-51”, Die Welt des Islams 15:4 (1974); “Social Effects of Farm Mechanization in Turkish Villages”, Social Research (Bahar 1964). “Gecekondu Üzerine” başlığıyla 1973’te Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde bulunduğu esnada yazdığı ve tartışmanın ana eksenlerini tanımlayan monograf,  The Gecekondu’nun yayımlanmasından önce atılan bir adımdı. Ayrıca bkz. “The Politics of Transition: Political Attitudes and Party Affiliation in the Turkish Gecekondu”, Political Participation in Turkey içinde, Engin Deniz Akarlı ve Gabrial Ben-Dor (der.) (İstanbul: Boğaziçi University Press, 1975).

[12] Bu açıdan Karpat’ın Osmanlı geçmişine duyduğu ilgiyi gösteren birkaç örnek için bkz. “The Social and Economic Transformation of Istanbul in the Nineteenth Century”, Bulletin. Association International d’Etudes du Sud-Est Européen 12:2 (1974); “Ottoman Immigration Policies and Settlement in Palestine”, Settler Regimes in Africa and the Arab World içinde, I. Abu-Lughod ve B. Abu-Laban (der.) (Wilmette, IL: Medina University Press International, 1974); “Ottoman Urbanism: The Crimean Emigration to Dobruca and the Founding of Mecidiye, 1856-1878”, International Journal of Turkish Studies 5:1 (1984-85).

[13] Çeşitli nedenlerden dolayı, Karpat’ın eserlerinin Türkçe çevirilerinin talihi çok parlak değildi. Bazı mülakatlarda Karpat’ın kendisinin de şikâyet ettiği üzere, Turkey’s Politics’in Türkçeye 1967’de çevrilmesi neredeyse fark edilmemişti, bu da kitabın ikinci baskısını ancak 1996’da yapmasına neden oldu. Sadece birkaç yıl önce, İmge Yayınevi ilgi gösterip Karpat’ın kitaplarını çevirmeye başladı. Ayrıca, 1960’larda, genç Kemal Karpat,Türkiye’nin temel sosyoekonomik ve politik sorunlarının kamusal tartışmasında yer almaya istekliydi; ancak dönemin son derece ideolojik atmosferinde Doğan ve Hamdi Avcıoğlu kardeşlerin Yön’ünde veya Aydın Yalçın’ın Forum’unda yer alan yazıları pek yankı bulmadı.   

[14] Ottoman Population ile ilgili birkaç alıntı için bkz. “Some Historical and Methodological Considerations Concerning Social Stratification in the Middle East”, Commoners, Climbers and Notables içinde, C. A. O. van Nieuwenhuijze (der.) (Leiden: Brill, 1977); “The Ottoman Demography in the Nineteenth Century: Sources, Concepts, Methods”, Economie et Sociétés dans l’ l’Empire Ottoman: fin du XVIIe-début du XXe siècles, Paul Dumont ve Jean-Louis Bacqué-Grammont (der.) (Paris: Editions du CNRS, 1983); “The Ottoman Emigraton to America, 1860-1914”, International Journal of Middle East Studies 17:2 (1985); “Jewish Population Movements in the Ottoman Empire, 1862-1914”, The Jews of the Ottoman Empire içinde, Avigdor Levy (der.) (Princeton: Darwin Press, 1994); “Kossuth in Turkey: The Impact of Hungarian Refugees in the Ottoman Empire, 1849-1851”, Proceedings of CIEPO, cilt 8 (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1994). 

[15] Elbette, proje Karpat tarafından yıllar içinde oluşturulan ve en sonunda bu kitapta bir araya getirilen -önceden yayımlanmış ya da yayımlanmamış- çok sayıda bölümden meydana geliyor. Genellikle bilinmeyen bir konferans tebliğine okurun dikkatini çekmek istiyorum: Aslına bakılırsa, 1986’da düzenlenen X. Türk Tarih  Kongresi’nde Karpat tarafından yapılan sunum, bu çalışmanın ayrıntılı bir özetini, bir anlamıyla iskeletini veriyordu. 

[16] Bkz. “The Memoirs of N. Batzaria: The Young Turks and Nationalism”, International Journal of Middle East Studies 6:3 (1975).

[17] Bkz. “The Status of the Muslim under European Rule: The Eviction and Settlement of the Çerkes”, Journal of the Institute of Muslim Minority Affairs 1:2 (1979); “The Hijra from Russia and the Balkans: The Process of  Self-Definition in the Late Ottoman State”, Muslim Travellers içinde, Dale F. Eickelman & James Piscatori (der.)  (Londra: Routledge, 1990).

[18] Bkz. “Yakub Bey’s Relations with the Ottoman Sultans: A Reinterpretation”, Cahiers du Monde Russe et Soviétique 32:1 (1991). Ancak, Karpat’ın Orta Asya’ya duyduğu ilgi, yalnızca Osmanlı dönemi ile sınırlı değildi; aslına bakılırsa Doğu Bloku’nun çöküşü ve Sovyet “imparatorluğunun” dağılmasından sonra da aktif bir şekilde devam etti: “The Roots of Kazakh Nationalism: Ethnicity, Islam or Land?”, Annali della Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, (1992); “The Sociopolitical Environment Conditioning the Foreign Policy of the Central Asian States”, The Making of Foreign Policy in Russia and the New States of Eurasia içinde, Adeed Dawisha ve Karen Dawisha (der.) (Armonk, NY: M.E. Sharpe, 1995).

[19] Bkz. “The Ethnicity Problem in a Multi-Ethnic Anational Islamic State: Continuity and Recasting of Ethnic Identity in the Ottoman State”, Ethnic Groups and the State içinde, Paul Brass (der.) (Londra: Croom Helm, 1985); “The Ottoman Ethnic and Confessional Legacy in the Middle East”, Ethnicity, Pluralism, and the State in the Middle East içinde, Milton J. Esman & Itamar Rabinovich (der.) (Ithaca: Cornell University Press, 1988). 

[20] Studies on Ottoman Social and Political History. Selected Articles and Essays (Leiden: Brill, 2002); Studies on Turkish Politics and Society. Selected Articles and Essays (Leiden: Brill, 2004).

[21] Bu sefer, Kemal Karpat’ın yeni akademik evinde, aslına bakılırsa bu noktadan itibaren artık çoğunlukla onun adıyla özdeştirilen University of Wisconsin-Madison’da 1971’de düzenlenen “The Relation of Ottoman History to World History” başlıklı konferans vesile olmuştu. Birkaç yıl sonra, verimli konuya yeniden değinildi: “The Conceptual and Methodological Linkage between Ottoman, Middle East, and Other Area Studies” (Madison, Wisconsin, 1979).  

[22] Suraiya Faroqhi, Approaching Ottoman History (Cambridge: Cambridge University Press, 1999), 5-10.

[23] Daha önce belirtildiği gibi, 1996 tarihli derleme aslında IJTS’de sunulan makalelerden oluşuyor. Bu durum, The Turks of Bulgaria için de geçerliydi.

[24] Bir kez daha Karpat, Balkanlar’daki gelişmelerden, özellikle Todor Jivkov yönetimindeki Bulgaristan’da yaşanan trajedilerden çok etkilendi. Bkz. “The Muslim Minority in the Balkans. Number and Geographical Distribution”, Polish Quarterly of International Affairs 1:1-2 (1992); “The Civil Rights of the Muslims of the Balkans”, Asian and African Studies 27 (1993). 

[25] Kökleri Karpat’ın ilk kitabında bulunan fikir, Carter Findley, Mehmet Genç, Erik Jan Zürcher, Şevket Pamuk ve Fikret Adanır gibi Osmanlı-Türk çalışmalarının öne çıkan isimlerinin varlığıyla ayrıntılı olarak ele alınmıştı.


Kemal Karpat sosyal bilimler